Geir Beitrusten
Dei lokalhistoriske årbøkene blir ofte oppfatta som ein nokså sidrumpa sjanger, lite tilpassa vår rastlause, digitale samtid. Årbøkene blir ofte oversett av avisene og blir sjeldan anmeldte der, sikkert fordi mange journalistar oppfattar dei noko irrelevant gamalt møl. For det er gjerne godt vaksne folk, ofte mannlege pensjonistar, som skriv i årbøkene. Og fordi årbøkene pr definisjon har eit klart historisk perspektiv, handlar artiklane sjølvsagt om fortida – gjerne ei nokså fjern fortid. Det perspektivet bryt sjølvsagt radikalt med gjeldande tidsånd.
I vinden som aldri før
Likevel er det ei paradoksal kjensgjerning at lokalhistorie og historielagsarbeid er i vinden som aldri før. Ikkje minst har god gamaldags slektshistorie vorte reine farsotten – noko for eksempel NRK og digitale medier sjølvsagt har hengt seg på med kjendisreportasjer og stadig nye historiske dramaseriar. Gjennom nettsider som «My Heritage» kan du til og med sjekke kor DNAen din stammar ifrå, meir eller mindre presist. Ja, det kan verke som om det moderne menneske, også bybuarane, også treng nokre faste eksistensielle haldepunkt, gjerne ei familiehistorie – eller ein identitet i liva sine. Røter, kanskje. Det er ein internasjonal trend, også i nabolanda våre er lokalhistorie populært.
I Norge finst det mellom 600 og 700 lokale historielag, dei fleste organisert i Landslaget for lokalhistorie, og talet skal vera veksande. Lag halvparten av laga, rundt rekna 350, gjev ut eigne årbøker, stort sett basert på frivillig gratisarbeid. I årbøkene blandar velskolerte fagfolk og glade amatørar seg og dannar eit fargerikt dugnadslag. Mange av historielaga driv samtidig med andre krevjande bokprosjekt, til dømes bøker om seterbruk, husmannsplassar og gamle ferdslevegar. Dette enorme lokalhistoriske arbeidet er ein viktig del av det politikarane ved høgtidelege anledningar kallar «vår nasjonale hukommelse».
Historielag i heile dalen
Korleis er så situasjonen i Gudbrandsdalen? Det finst aktive historielag i alle dei 12 kommunane. Nord- og Sør-Fron har rett nok eit felles historielag, men til gjengjeld er det to historielag i Sel. Rundt rekna 3000 gudbrandsdølar betalar kvart år medlemskontingent til historielaget, som i fleire av bygdene er den neststørste friviljuge organisasjonen – nest etter idrettslaget. Det største historielaget i dalen har Ringebu, deretter følgjer Vågå, Fåberg og Gausdal. Dei fleste av desse laga går så det susar, dei driv allsidig og breitt, og nokre av laga har både faste eigedommar og millionsummar i banken. Ikkje minst på grunn av godt sal av den lokale årboka.
Følgjande årbøker blir gjevne ut i Gudbrandsdalen (startår i parentes):
Dovrebygde (1985)
Fronsbygdin (2003)
Fåberg og Lillehammer (1979)
Gausdal-minner (1985)
Gåmålt og nytt frå Sel (1999)
Heim og bygd / Lom (1982)
Hem grenda / Ringebu (1977)
I gamle fotefar / Øyer (1988)
I Heidale (2010)
Jutulen / Vågå (1996)
Kveldsseto / Skjåk (1989)
Årbok for Gudbrandsdalen (1932)
Årbok for Lesja historielag (1983)
«Mor» til årbøkene
«Mor» eller kanskje «bestemor» til alle dei superlokale årbøkene i dalen er den boka eg er redaktør for, Årbok for Gudbrandsdalen. Fram til om lag 1980 hadde både Gudbrandsdal historielag og Dølaringen nærast eit lokalhistorisk monopol i Gudbrandsdalen. Det var sjølvsagt behageleg for koryfeane dengongen – som selde godt over 5000 bøker kvart einaste år; det fanst knapt eit juletre i heile dalen utan at den mjuke bokpakka frå historielaget låg under det på julekvelden. Årboka var suveren salgsvinnar for alle bokhandlarane i distriktet. I tillegg gjekk eit godt drilla salgskorps frå hus til hus for å selja bøker – og vart godt imottekne så å seia overalt.
Men så vart det stifta kommunale historielag i alle bygdene, og eiga årbok eller iallfall eit årsskrift skulle alle ha. Desse nye årbøkene dukka opp for rundt rekna 40 år sidan. Dei kjem forresten ikkje nødvendigvis ut kvart år, nokre av dei nøyer seg med nye utgåver annakvart år. Den skarpe konkurransen frå dei superlokale årbøkene gjorde at Årbok for Gudbrandsdalen tok til å tapa terreng for alvor frå tusenårsskiftet. Opplaget sokk etter kvart frå drøyt 5000 til 1200, medan for eksempel «Hemgrenda» i Ringebu kom opp i eit opplag på 1800. Så tøff vart konkurransen at sume etter kvart fryktar at «mi» regionale årbok står i fare for å bli nedlagt etter nesten 90 årgangar. Som redaktør for «taparen» er det mi oppgåve å halde liv i den gamle boka, blant anna ved å prioritere artiklar med tema som gjeld heile Gudbrandsdalen – eller i det minste omfattar fleire av bygdene. Kanskje er det også ei viktig oppgåve å vera eit regionalt forum, noko som knyter dølane saman?
Stifta i 1919
Gudbrandsdal historielag hadde hundreårsjubileum i fjor. Laget vart stifta på Maihaugen i juni 1919. I starten var historielaget sterkt dominert av velståande og godt utdanna Lillehammerfolk, og hadde eit sterkt elitepreg. Seks av stiftarane sat eller hadde sete på Stortinget, ein var statsråd, fem var eller hadde vore ordførar. Fleire forretningsdrivande og storbønder var med frå starten, dessutan akademikarar – som professor, høgsterettsadvokat, lege, lektor eller prest. Tre hadde skriving som levebrød og yrke.
Fram til 2018 vart Årbok for Gudbrandsdalen gjeve ut av Gudbrandsdal historielag og Dølaringen. Dølaringen var opphavleg eit regionalt mållag – med sitt naturlege tyngdepunkt i norddalen der nynorsken stod sterkt. Lillehamringar flest heldt seg nesten for nasen berre ved tanken på dette. Sidan har den målpolitiske forankringa vorte neddyssa, men framleis skal det finnast lillehamringar som held seg for nasen over artiklar skrivne på målet. Årbok for Gudbrandsdalen vart likevel ein slags institusjon i distriktet.
Årbok-floraen
Eg er sikkert ein av nokså få som prøver å følgje med heile floraen av lokale årbøker. Delvis kjøper eg dei, nokre får eg, andre låner eg. Ofte blir eg imponert over kor interessante og allsidige desse bøkene er. Der finn eg støtt nokre ekte lokalhistoriske perler, ofte svært velskrivne. Bøkene er ulike både i volum, presentasjonsmåte og tematikk. Sume av bøkene fokuserer for eksempel sterkt på tradisjonelle handverk og folkekunst, som treskjerarar, rosemålarar og spelemenn. Andre er meir opptekne av folkeminne og såkalla kveldsetoforteljingar. Nokre av bøkene er så breiddfulle av gamle fotografi at dei nesten framstår som bildebøker.
Årboka for Fåberg og Lillehammer har eit tydeleg og gjennomtenkt fokus på den nære fortida, det vil seia etterkrigstida eller iallfall 1900-talet, der lesarane ofte har personlege minne. I 2019-utgåva handlar så godt som heile boka om det som har skjedd i manns minne, og du skal leite svært godt for å finne noko som helst frå 1800 og den tid.
Når det gjeld «mi» årbok, er tidshorisonten annleis. Knapt halvparten av artiklane dei siste åra fortel om 1900-talshendingar. Mange av dei som leverer stoff til Årbok for Gudbrandsdalen, er fascinerte av 1800-talshistorie – eller enda tidlegare tider. Reint salsmessig er kanskje ikkje det så lurt, men slik har det nå vorte.
Er årbøkene liv laga?
Det kan ein saktens lure på sjølv om det enn så lenge går så det susar nesten overalt. Til og med den regionale årboka går i pluss reint økonomisk. Men det er ei kjensgjerning at den oppveksande slekt knapt bryr seg om bøker – eller bokformatet. Eg har sjølv vore lærar i den vidaregåande skulen i 20 år, og eg har hatt skremmande mange avgangselevar – mest gutar – som fortel og stundom skryter av at dei ALDRI har lese ei bok frå perm til perm. Det finst undersøkingar som bekrefter denne sterke tendensen til å sky tradisjonelle bøker. Det som eventuelt skulle erstatte bøkene er sjølvsagt digitale medium.
Det finst allereie mange slike lokalhistoriske nettsider der historiske bilde og interessante artiklar ligg lett tilgjengelege på nettet. Eg er sjølv med i nokre slike grupper, for eksempel ei som heiter «Du veit du er frå Kvam når», og der det stadig er bilde av folk som skal identifiserast og omtalast. Det finst også nokre gode slektshistoriske nettsider, nokre nettfora for folk med opphav i smågrender, som Nersvatsum i Gausdal og Bræbygda i Sel. Nokre av historielaga legg også ut lengre artiklar på heimesidene sine. Det er all grunn til å tru at det etter kvart blir meir av det slaget i tida framover, for det finst utruleg mange datakyndige pensjonistar i min alder som berre klør i fingrane for å fortelja om interessante folk og hendingar som dei har høyrt om eller hugsar.
Lokalhistoriske artiklar på nettet har sjølvsagt ein stor fordel i at dei inviterer til kjappe attendemeldingar i form av korrigeringar, spørsmål, likes og kommentarar. Det er sjølvsagt uråd i «dei gamaldagse, sidrumpa» årbøkene.
«Vår kollektive hukommelse»
Fordelen med den tradisjonelle boka er at bøkene kan stå pent oppmarsjert i bokhylla, i kronologisk rekkjefølgje og lett tilgjengelege – sjølv om dei har ein tendens til å samle støv. Men der står dei iallfall og tek vare på «vår kollektive hukommelse», om ikkje til evig tid, så iallfall til den dagen arvingane våre skal rydde opp att etter oss. Men vil ungane våre verkeleg ha halvannan meter med Årbok for Gudbrandsdalen i stugureolen? I mitt personlege tilfelle er eg kanskje i tvil om det.
Dette er eigentleg det same spørsmålet som gjeld gamle familiefotografi. Overlever dei best i tradisjonelle album med dertil handskrivne bildetekster, gjerne med kvit tusj på svart albumpapir? Eller skal bilda sikrast eit langt liv som datafiler, på minnebrikker eller liknande duppedittar? Eg har ikkje noko svar på spørsmålet, men som ein gamaldags og godt vaksen mann er eg ikkje i tvil om kva eg vil foretrekkje.
Derimot føler eg meg sikker på at den folkelege interessa for den nære historia vil leva vidare, slik den har gjort til alle tider. For folk, også dei mest moderne og rotlause urbanistane, vil også i framtida føle behov for identitet, tilhøyrigheit og røter. Men behovet blir ofte ikkje erkjent før dei er godt vaksne.
Då eg var russ på Vinstra i 1970, var ingen av oss særleg interessert i bygdehistorie. I vår ungdommeleg rotløyse gjorde vi kanskje litt narr av dei gamle som kasta seg entusiastisk over Årboka med hornbrillene sine på nasen. Men når eg iblant er på møte i diverse historielag oppover dalen 50 år seinare, treffer eg gjerne att gamle klassekameratar, no i 70-årsalderen, som sit i styret for det lokale historielaget eller i redaksjonskomiteen for «Fronsbygdin», «Hemgrenda» eller «Gausdalminner».
Geir Beitrusten er fødd i Kvam i 1951, cand.phil., tidlegare bygdeboksforfattar, journalist og lektor. Dei seks siste åra har han også vore redaktør for Årbok for Gudbrandsdalen
